Samuel van Waas van de Borne
Een stapel gedrukte exemplaren van Magnifica humanitas, paus Leo’s enycliek over AI, op de presentatie ervan op 25 mei.
Foto: OSV News – Simone Risoluti, Vatican Media
De eerste encycliek van paus Leo XIV gaat niet over wat de Kerk van AI vindt, want zo interessant is die vraag niet. Magnifica humanitas is bovenal juist een dringende oproep om macht niet uit handen te geven aan systemen die geen verantwoordelijkheid kunnen dragen.
Ik heb Magnifica humanitas gelezen met een belangstelling mijn omgeving vermoedelijk buitensporig zal vinden. Dat risico neem ik graag voor lief. Wie zich vanuit de politiek en vanuit vakbondswerk met de katholieke sociale leer bezighoudt, leest een encycliek als deze immers niet alleen als kerkelijk document, maar ook als politiek traktaat.
Paus Leo XIV in eerste encycliek: ‘AI moet ontwapend worden’
De centrale vraag van dit stuk is daarom niet wat de Kerk van artificiële intelligentie vindt. Die vraag is eerlijk gezegd minder interessant dan hij op het eerste gezicht lijkt. De werkelijke vraag luidt: wat moet de politiek zich aantrekken van Magnifica humanitas?
Richtingloosheid
Er zijn tijdperken waarin beschavingen niet bezwijken aan zwakte, maar aan richtingloosheid. Magnifica humanitas verschijnt in zo’n eeuw. Een eeuw die geen grens meer lijkt te erkennen aan ons vermogen tot optimaliseren en automatiseren, maar de vraag naar waar die vooruitgang toe leidt steeds nerveuzer begint te ontwijken.
Seculiere commentaren zullen de encycliek vermoedelijk geruststellend samenvatten als “de pauselijke waarschuwing tegen AI”. Maar daarmee zou Magnifica humanitas ernstig worden onderschat. Want deze encycliek gaat uiteindelijk niet over technologie, maar over bestuur.
Rekenschap
De eerste waarheid van de encycliek is daarom eenvoudig: techniek is nooit slechts gereedschap. Wie systemen bouwt, ordent tegelijk de samenleving.
Daarom verzet Leo XIV zich zo scherp tegen een tijdsgeest waarin de machine langzaamaan het oordeel verdringt. Wanneer besluiten over arbeid, krediet, publieke dienstverlening of oorlogvoering worden ondergebracht in algoritmische processen die niemand nog werkelijk begrijpt, verdwijnt niet alleen controle, maar ook rekenschap. Bestuur verandert dan ongemerkt in beheer.
Crisismanagement
Daaruit volgt een tweede inzicht. Waar efficiëntie tot hoogste norm wordt verheven, verliest de politiek langzaam zijn vermogen om over goed en kwaad te spreken. Juist daarom is de encycliek opvallend scherp tegenover een hedendaags pragmatisme dat zichzelf graag verkoopt als realisme.
Paus Leo XIV beschrijft een wereld waarin oorlog opnieuw wordt genormaliseerd, geopolitieke beheersing doorgaat voor staatsmanschap en politiek steeds vaker neerkomt op permanent crisismanagement. Alsof beschaving uiteindelijk niets anders meer zou zijn dan het ordelijk managen van onvermijdelijke conflicten.
Mensbeeld
De derde waarheid raakt misschien nog het meest aan onze tijd: macht zonder morele vorming ontspoort onvermijdelijk. Daarom richt de encycliek zich nadrukkelijk niet alleen tot regeringen, maar ook tot investeerders, onderzoekers, universiteiten en technologiebedrijven.
Wie technologie ontwerpt, oefent altijd beschavingsmacht uit.
De gedachte dat innovatie moreel neutraal zou zijn, wordt zonder veel omhaal terzijde geschoven. Want ieder digitaal systeem draagt een mensbeeld in zich besloten. Geen enkel systeem laat de mens onaangeroerd. Wie technologie ontwerpt, oefent dus altijd ook beschavingsmacht uit.
Morele toetssteen
Opmerkelijk is dat Magnifica humanitas nergens vervalt in cultuurpessimisme. De encycliek eindigt juist in een concrete politieke en maatschappelijke opdracht: herstel onderwijs als vorming in waarheid; onderwerp economie opnieuw aan rechtvaardigheid; bescherm menselijke relaties tegen de logica van permanente versnelling; en durf technologie eindelijk weer te beoordelen vanuit de vraag welk soort samenleving die voortbrengt.
Opinie
Misschien trof mij persoonlijk nog wel het meest dat Leo XIV daarbij ook spreekt over migranten, niet als bestuurlijk vraagstuk of statistische categorie, maar als morele toetssteen voor de beschaving zelf. Juist daarin toont deze encycliek zich uiteindelijk niet als louter manifest, maar als een concrete oproep tot menselijke verantwoordelijkheid.
Samuel van Waas van de Borne is werkzaam in de financiële sector en actief in de lokale politiek en het maatschappelijk middenveld.
Bron: Katholiek Nieuwsblad
ABONNEER je op het KN!
Abonnementen
Twee vormen
KN kent twee verschillende abonnementsvormen, waarvoor u zich apart kunt aanmelden: KN Online en KN Magazine
- Wilt u onbeperkt toegang tot al onze artikelen op www.kn.nl, met steeds het laatste nieuws, achtergronden, opinie en inspiratie? Kies dan voor KN Online!
- Wilt u eens per twee weken in alle rust ons vernieuwde magazine doorbladeren, op papier en/of digitaal, met vooral veel achtergronden bij de actualiteit, interviews, reportages en verdiepende rubrieken? Kies dan voor KN Magazine!
- Wilt u het allemaal? Dat kan natuurlijk ook! Dan kunt u zich hieronder voor beide abonnementen apart aanmelden; helaas is het technisch (nog) niet mogelijk om in één keer voor zowel online als het magazine aan te melden.
Voor meer informatie klik HIER
