Oorlog en dialoog

Op 7 oktober stond paus Leo XIV stil bij de tweede verjaardag van de aanslag van Hamas op Israël. In zijn toespraak verwees hij naar het immense menselijke leed aan beide zijden: de ongeveer 1.200 slachtoffers van de terroristische aanval en de tienduizenden Palestijnen die in de jaren daarna omkwamen. Hij veroordeelde zowel terrorisme als het opkomende antisemitisme en riep de internationale gemeenschap op om de competentie voor dialoog weer te ontdekken, om de competentie om vreedzame oplossingen te zoeken opnieuw te leren.

Geloof en liefde zijn niet te scheiden

Twee dagen later, op 9 oktober, publiceerde paus Leo XIV zijn eerste apostolische exhortatie: ‘Dilexi te’ (ik heb u liefgehad). Geloof, zo stelt de paus, kan nooit los worden gezien van concrete liefde voor de armen en lijdenden. Christenen mogen armoede niet reduceren tot een sociaal vraagstuk. De armen zijn “deel van onze familie”.

Geen plaats voor misbruik

De maand oktober bracht een boodschap over preventie van seksueel misbruik. In een tekst aan de National Safeguarding Conference in de Filipijnen herhaalde paus Leo XIV op 23 oktober dat er binnen de Kerk geen plaats is voor seksueel misbruik. Hij riep op tot transparante procedures, een cultuur van preventie en daadwerkelijke bescherming van minderjarigen.

Later (8 november) ontving de paus een groep Belgische slachtoffers van seksueel misbruik door geestelijken. Drie uur lang luisterde hij naar hun verhalen, in een sfeer die door deelnemers werd omschreven als pijnlijk, maar oprecht en respectvol. De ontmoeting eindigde in gezamenlijk gebed en erkenning van het ervaren leed.

Een historisch moment

Ook op 23 oktober vond een historische gebeurtenis plaats. Koning Charles III van het Verenigd Koninkrijk, tevens hoofd van de Anglicaanse Kerk, bracht samen met koningin Camilla een staatsbezoek aan het Vaticaan. Hoogtepunt was het gezamenlijke middaggebed in de Sixtijnse Kapel, waaraan ook anglicaanse en katholieke kerkleiders deelnamen.

Het was de eerste keer dat een Britse monarch in die hoedanigheid deelnam aan het gebed in het Vaticaan. Het moment symboliseerde een groeiende oecumenische toenadering, mede gevoed door de persoonlijke betrokkenheid van koning Charles bij interreligieuze dialoog.

Synodaliteit en onderwijs

Aan het einde van oktober richtte de paus zich op het innerlijk leven van de Kerk. Tijdens het jubileum van de synodale teams, waarbij ook een Nederlandse delegatie aanwezig was, riep hij op tot herbronning. Synodaliteit, zo benadrukte hij, is geen organisatorisch model maar een geestelijke houding. Structuren zijn daarbij hulpmiddelen. Liefde is de hoogste wet van de Kerk.

Die visie kwam ook naar voren in zijn apostolische brief ‘Drawing new maps of hope’, gepubliceerd ter gelegenheid van zestig jaar ‘Gravissimum educationis’. Onderwijs, aldus de paus, moet de hele persoon vormen. In een tijd waarin meetbaarheid en efficiëntie domineren, waarschuwde hij tegen het reduceren van mensen tot vaardigheden of digitale profielen. Onderwijzen is een roeping, geen productielijn. En onderwijs moet zowel de menselijke waardigheid als het algemeen welzijn dienen.

Newman en Europa

Op Allerheiligen riep de paus John Henry Newman uit tot kerkleraar. Samen met Thomas van Aquino is Newman nu patroonheilige van de onderwijsmissie van de Kerk. De keuze was veelzeggend: Newman, bekeerling en brugfiguur tussen anglicanisme en katholicisme, belichaamt intellectuele eerlijkheid en spirituele diepgang.

Begin november ontmoette paus Leo XIV vertegenwoordigers van Europese kerken, kort na de ondertekening van een vernieuwde Charta Oecumenica. Europa, zo stelde hij, verandert ingrijpend door migratie en culturele diversiteit. Kerken moeten de nieuwe stemmen horen en samen werken aan vrede, juist nu oorlog en geweld opnieuw dichtbij zijn gekomen.

Kinderen en artificiële intelligentie

Op 13 november vestigde de paus de aandacht op een ander urgent thema: artificiële intelligentie. Tijdens een Vaticaanse conferentie waarschuwde hij dat kinderen en jongeren bijzonder kwetsbaar zijn voor manipulatie door AI. Hij riep overheden en internationale organisaties op om beleid te ontwikkelen dat de waardigheid van minderjarigen beschermt. Technologie mag nooit losgezongen raken van ethiek. Voor paus Leo XIV is menselijke waardigheid het criterium waaraan elke vooruitgang moet worden getoetst.

Een reis vol ontmoetingen

Eind november begon de paus aan zijn eerste apostolische reis, naar Turkije en Libanon. De aanleiding was het 1700-jarig jubileum van het Concilie van Nicea, maar de reis had een veel bredere betekenis.

In Turkije ontmoette hij burgerlijke autoriteiten, geestelijken en christelijke leiders. In Iznik, het oude Nicea, bad hij samen met vertegenwoordigers van 27 christelijke kerken. Zijn boodschap was helder: het concilie blijft iedere christen uitdagen om zich af te vragen wie Jezus Christus vandaag voor hem of haar is. Wat vandaag op het spel staat is ons geloof in God die in Jezus Christus mens werd zoals wij, om ons deelgenoten te maken aan de goddelijke natuur.

Het bezoek aan de Blauwe Moskee in Istanboel en de gezamenlijke verklaring met patriarch Bartholomeus I tegen religieus geweld onderstreepten de inzet voor interreligieuze dialoog. Tijdens een eucharistieviering met gelovigen uit heel Turkije stond de paus stil bij de relatie met niet-christelijke gemeenschappen. Hij riep op om samen “boodschappers van hoop” te zijn.

In Libanon had de reis een uitgesproken pastorale toon onder het motto ‘Zalig de vredestichters’ (Matteüs 5, 9). De paus bezocht in Libanon het graf van de heilige Charbel Makhlouf. Deze is geldt als de grondlegger van de Maronitische Kerk die met Rome geünieerd is. De paus vertrouwde de noden van de Kerk, Libanon en de wereld aan de voorspraak van de heilige Charbel toe.

Paus Leo bracht een bezoek aan de Bedevaartskerk van Onze Lieve Vrouw van Libanon in Harissa. Dit bedevaartsoord wordt ook door moslims bezocht. “Het is in het samenzijn met Maria aan de voet van Jezus’ kruis dat ons gebed, de onzichtbare brug die harten verbindt, ons de kracht geeft om te blijven hopen en te werken. Zelfs als wij omringd zijn door het geluid van wapens en het dagelijks leven een uitdaging wordt”, aldus paus Leo.

Op de laatste dag van zijn reis bad de paus met families van slachtoffers van de explosie in de haven van Beiroet (4 augustus 2020). Tijdens de slotmis van zijn bezoek aan Libanon erkende hij de diepe crisis van het land. Libanon ziet zich geconfronteerd met een aanhoudende economische crisis, geweld en een fragiele politieke situatie. Paus Leo sprak over de hoop die het woord van God geeft en riep op om de “kleine lichten in de nacht” niet uit het oog te verliezen.

Archeologie maakt het christelijk geloof tastbaar

Op 11 december publiceerde paus Leo XIV een apostolische brief over het belang van archeologie. Hij benadrukt daarin dat het christendom geen abstract idee is, maar geworteld is in de geschiedenis. Het geloof ontstond uit concrete gebeurtenissen, mensen, woorden en plaatsen. Archeologie helpt deze werkelijkheid zichtbaar te maken. Volgens de paus koos God ervoor mens te worden, een menselijke taal te spreken en tussen mensen te leven. Daarom kan de christelijke theologie niet los worden gezien van de plaatsen en het materiële erfgoed dat getuigt van het geloof van de eerste christenen.

Hoop en vrede

Tijdens de laatste zaterdagaudiëntie van het Heilig Jaar riep hij de gelovigen op om pelgrims van hoop te blijven, ook na het Heilig Jaar. In zijn kersttoespraak tot de Romeinse Curie herinnerde hij eraan dat kerkelijke structuren nooit een doel op zich mogen zijn, maar altijd in dienst moeten staan van de missie. De paus reflecteerde op de missionaire natuur van de Kerk. De Kerk is van nature naar buiten gericht, omdat God naar buiten gericht is en in Jezus Christus naar ons toekwam. De paus sprak in dit verband over “de eerste exodus” die van God zelf uitgaat.

Tijdens zijn eerste ‘Urbi et Orbi’ op 25 december riep paus Leo XIV op tot vrede, vergeving en verantwoordelijkheid, en waarschuwde tegen onverschilligheid. De paus benadrukte dat echte vrede alleen mogelijk is wanneer mensen vergeving hebben ontvangen. Hij herinnerde eraan dat Jezus door mens te worden onze zwakheid heeft gedeeld en zich heeft vereenzelvigd met iedereen die vandaag lijdt. Daarom waarschuwde de paus tegen onverschilligheid: God is niet onverschillig voor onze angst en ons lijden.

Kort daarvoor had hij een opvallend gebaar gemaakt: een oproep om rond Kerstmis één dag de wapens neer te leggen.